إحياء علوم الدين
Gazali bu kitabı meşhur uzlet (yalnızlık/inziva) döneminde kaleme almıştır. Temel hedefi; dönemindeki insanların ve alimlerin kabukla, kelami tartışmalarla ve kuru fıkhi detaylarla meşgul olup "kalp fıkhını" ve nefis tezkiyesini ihmal ettiklerini gördükten sonra, kalbe tesir eden ve ahireti imar eden gerçek din ilimlerini kaybolmaya yüz tuttuğu yerden yeniden "ihya etmek" (diriltmek) idi.
Gazali kitabı dâhice ve sistematik bir şekilde dört çeyreğe (rüb') ayırmıştır. Her çeyrek on kitap (bölüm) içerir, böylece toplamda kırk kitap eder. Bu taksim, bir Müslümanın hayatını her yönüyle kapsar:
Burada ibadetlerin sadece zahiri fıkhi sıhhat şartlarını değil, batıni (içsel) sırlarını ele alır.
Kitabu'l-İlim: İlmin fazileti, afetleri ve dünya ilmine karşı ahiret ilmi.
Kavaidü'l-Akaid: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat inancının özeti.
Esraru't-Tahare: Temizliğin ve abdestin manevi anlamları.
Esraru's-Salat: Namazda huşu ve kalp huzuru.
Esraru'z-Zekat: Vermenin manası ve cimrilikten arınma.
Esraru's-Siyam: Oruçla şehvetleri kırma ve ruhsal yükseliş.
Esraru'l-Hac: Kâbe’ye duyulan özlem ve menasikin manaları.
Adabu Tilaveti'l-Kur'an: Kur'an'ı tefekkür etme ve ondan etkilenme yolları.
El-Ezkar ve'd-Daavat: Dilin ve kalbin zikirdeki işlevleri.
Tertibu'l-Evrad: Gece ve gündüz ibadet vakitlerinin düzenlenmesi.
Müslümanın günlük alışkanlıklarını ve insanlarla ilişkilerini nasıl ibadete dönüştüreceğini anlatır.
Adabu'l-Ekl: Yeme-içme adabı, açlık ve tokluk.
Adabu'n-Nikah: Eşlerin hakları, evliliğin amaçları ve şehveti dizginleme.
Adabu'l-Kesb ve'l-Meaş: Helal ticaret, alışverişte verâ (şüpheliden kaçınma).
El-Helal ve'l-Haram: Verâ'nın incelikleri ve şüpheli şeyleri ayırt etme.
Adabu'l-Ülfet ve'l-Uhuvve: Müslümanların, akrabaların, komşuların ve dostların hakları.
Adabu'l-Uzlet: Uzletin ne zaman karışımdan (sosyalleşmekten) hayırlı olduğu ve tersi durumlar.
Adabu's-Sefer: Zahiri yolculuk ve Allah'a yapılan batıni yolculuk.
Adabu's-Sema ve'l-Vecd: Tasavvufi musiki dinlemenin ölçüleri ve güzel sesin kalbe etkisi.
El-Emru bi'l-Maruf ve'n-Nehyu ani'l-Münker: Şartları ve dereceleri.
Adabu'l-Maişet ve Ahlaku'n-Nübüvve: Hz. Peygamber'in (s.a.v.) günlük hayatındaki detaylar.
Bu bölüm bir nevi "manevi ve psikolojik tıp" kitabıdır. İnsanı helak eden ve Allah'tan uzaklaştıran hastalıkları anlatır.
Şerhu Acaibi'l-Kalb: İslam psikolojisine giriş ve kalbin askerleri.
Riyazetu'n-Nefs: Ahlakı güzelleştirme ve kötü huyları tedavi etme yolları.
Kesru'ş-Şehveteyn: Mide ve cinsel arzu şehvetini kırma.
Afatu'l-Lisan: Yalan, gıybet, dedikodu, tartışma.
Zemmü'l-Gazab ve'l-Hıkd ve'l-Hased: Öfke, kin ve hasedin yerilmesi.
Zemmü'd-Dünya: Dünyanın hakikati ve onunla aldanma.
Zemmü'l-Mal ve'l-Buhl: Mal sevgisi ve cimriliğin yerilmesi.
Zemmü'l-Cah ve'r-Riya: Makam sevgisi ve riyanın (gizli şirk) tehlikesi. En tehlikeli hastalıklardandır.
Zemmü'l-Kibr ve'l-Ucb: Kibir ve kendini beğenmişliğin yerilmesi.
Zemmü'l-Gurur: Alimlerden, abidlerden ve zenginlerden Allah ile aldananların sınıfları.
Son bölüm, ahirette kulu kurtaracak güzel sıfatların (sâliklerin makamlarının) inşa edildiği bölümdür.
Et-Tevbe: Şartları, hakikati ve gerekliliği.
Es-Sabr ve'ş-Şükr: Sabır ve Şükür.
El-Havf ve'r-Reca: Korku ve Ümit.
El-Fakr ve'z-Zühd: Fakirlik ve Zühd.
Et-Tevhid ve't-Tevekkül: Tevhid ve Tevekkül.
El-Muhabbet ve'ş-Şevk ve'l-Üns ve'r-Rıza: Makamların zirvesi olan sevgi ve rıza.
En-Niyet ve'l-İhlas ve's-Sıdk: Niyet, İhlas ve Doğruluk.
El-Murakabe ve'l-Muhasebe: Gözetleme ve nefsi hesaba çekme.
Et-Tefekkür: Allah'ın ayetlerinde aklı kullanmak.
Zikru'l-Mevt: Ölümü hatırlama, son nefes, kabir, kıyamet halleri, cennet ve cehennem.
Nakil ve Akıl Mezci: Gazali ayetlere, hadislere, sahabe ve salihlerin sözlerine dayanır; sonra bunlara derin akli ve psikolojik analizlerini ekler.
Tedricilik (Aşamalı İlerleme): İlimle (Akıl) başlar, sonra Amel (İbadet ve Adetler), sonra Tahliye (Kötü sıfatlardan arınma) ve en son Tahlile (Güzel sıfatlarla donanma) gelir.
Teşhis ve Tedavi: Nefse bir doktor gibi yaklaşır; hastalığı (örneğin hasedi) tam teşhis eder, sebeplerini açıklar ve ardından ilmi ve ameli reçeteyi sunar.
Alimler eskiden bu kitap için şöyle demişlerdir: "İhya'yı okumayan, gerçek manada hayatta (canlı) sayılmaz." Bazıları da: "İslam kitaplarının hepsi kaybolsa ve geriye sadece İhya kalsa, gidenlerin yerini tutardı" demiştir. Kitap, kalbi yumuşatması, dünyadan soğutması ve dini yüzeyselliğin ötesinde derinlemesine anlama ufku açmasıyla öne çıkar.
Kitabın büyüklüğüne rağmen, alimler bazı noktalarda eleştirilerde bulunmuşlardır:
Zayıf ve Mevzu Hadisler: Gazali büyük bir fakih, kelamcı ve sufi idi ancak isnadlar konusunda geniş bilgiye sahip bir hadisçi (muhaddis) değildi. Bu yüzden kitapta aslı olmayan veya çok zayıf hadisler yer almıştır. (Hafız el-Irakî, "El-Muğni an Hamli'l-Esfar" adlı eseriyle bu hadislerin tahricini yapmış, sahihini zayıfından ayırmıştır).
Bazı Garip Sufi Hikayeler: Bazen eleştirel aklın kabul etmekte zorlanacağı bazı menkıbelere yer vermesi.
Internet Explorer tarayıcısının 9.0 ve daha eski sürümlerini desteklememekteyiz. Web sitemizi doğru görüntüleyebilmek için tarayıcınızı güncelleyebilirsiniz, güncelleyemiyorsanız başka bir tarayıcıyı ücretsiz yükleyebilirsiniz.
Sizlere en iyi alışveriş deneyimini sunabilmek adına sitemizde çerezler(cookies) kullanmaktayız. Detaylı bilgi için Kvkk sözleşmesini inceleyebilirsiniz.